U Somboru, varoši kojoj je u svojoj prozi nadenuo ime Ravangrad, rođen je Veljko Petrović, pesnik, pripovedač, esejista, istoričar umetnosti, enciklopedista, novinar i akademik. Bio je jedan od najboljih srpskih pisaca u 20. veku, bard rodoljubive književnosti.
Rođen je 4. februara 1884. godine u svešteničkoj porodici. Otac Đorđe bio je u to vreme somborski katiheta, a 1891.godine zamonašio se pod imenom Gerasim i postao predavač đacima sremskokarlovačke Bogoslovije.
Veljkova majka Mileva bila je kćer somborskog paroha Jovana Momirovića. Umrla je ubrzo posle porođaja ostavivši Veljka, dve starije kćerke Vidu i Anđu, i sina Milivoja.
U rodnom Somboru Veljko Petrović završio je osnovnu školu, a potom i gimnaziju na mađarskom jeziku. Godine 1902. u Budimpešti upisao je studije prava kao pitomac Tekelijanuma, Zavoda za darovitu srpsku mladež koji je 1838. godine osnovao grof Sava Tekelija, prvi srpski pravnik i veliki ktitor roda svoga.
Prve pesme Veljko Petrović objavio je 1902. godine. U to vreme sarađivao je sa listovima Srbobran i Srpska riječ, a njegove prve pripovetke dospele su pred čitaoce 1905. godine. Prijateljevao je sa Petrom Konjovićem i Vasom Stajićem.
U proleće 1906. godine u Pešti sa Jurajem Gašparcem uređivao je mesečnik na mađarskom jeziku Kroacija. Bila je to hrvatsko-srpska sociopolitička, ekonomska i književna mesečna revija. Kada je apsolvirao na pravnim naukama, Svetozar Pribićević, glavni urednik zagrebačkog Srbobrana, primio ga je u uredništvo tog lista. Nije se tu dugo zadržao. Godine 1908. prelazi u Sremsku Mitrovicu za urednika Slobode, a od 1909. uređuje sarajevske Srpske riječi.
Dve godine docnije (1911) emigrirao je u Beograd, gde je radio kao ratni dopisnik za novosadski Branik i za sarajevski Narod. Njegova prva zbirka pod naslovom Rodoljubive pesme objavljena je 1912. godine u Beogradu. Imala je dobar odjek među publikom i književnom kritikom, a beskompromisni Jovan Skerlić u mladiću iz Sombora video je obnovitelja srpske rodoljubive lirike. („Čitajte te pesme! To su ne samo najbolje patriotske pesme koje danas jedan Srbin iz Ugarske peva, to ide možda u najbolje, ali izvesno u najoriginalnije stvari celokupne poezije srpske.”)
Ratne 1914/15. godine bio je u štabu Moravske divizije, a potom je pozvan u niški Jugoslovenski odbor i postavljen za jednog od urednika časopisa Savremena pitanja. U beogradskom Narodnom pozorištu upoznao je sedamnaestogodišnju Maru Mandrašević, kćerku pančevačkog trgovca sa kojom će se venčati 1919. godine.
Prethodno, pošto je prešao Albaniju, upućen je u Ženevu u novinarski propagandistički biro, gde je radio do 1918. na štampi i publikacijama. Te godine izabran je za člana Jugoslovenskog odbora. Nadao se Veljko Petrović mestu ambasadora u Budimpešti, ali je 1919.najpre imenovan za referenta u odseku Ministarstva prosvete za Bačku, Banat i Baranju u Novom Sadu, a naredne godine premešten je u Ministarstvo prosvete u Beograd.
Između 1921. i 1923. godine bio je šef Kabineta ministra, potom je postao referent u Umetničkom odeljenju, a od 1925. i inspektor u istom ministarstvu. Između dva rata bio je visoki činovnik Ministarstva prosvete, od 1939. godine direktor Radio Beograda, a po završetku Drugog svetskog rata upravnik Narodnog muzeja u Beogradu.
Družio se sa uglednim srpskim piscima – Jovanom Dučićem, Aleksom Šantićem, Milanom Kašaninom, Milošem Crnjanskim, kao i sa likovnim umetnicima. Petar Dobrović je uradio grafiku za naslovnu stranu Petrovićeve zbirke pripovedaka Bunja i drugi u Ravangradu.
Bogato i raznovrsno je književno delo Veljka Petrovića. Njegova poezija ima široku tematsku raskoš – to je rodoljubiva, ljubavna, socijalna, didaktička i refleksivna poetika. Rodoljubivi stihovi mahom su posvećeni ljudima i zbivanjima u Vojvodini. Nije to poezija ispunjena samo nekritičnom zavičajnom ljubavlju, već i prekorom i revoltom zbog izneverenih ideala i napuštenih korena („Vojvodino stara, zar ti nemaš stida”).
Verovao je Veljko Petrović u budućnost, slobodu i srpsko ujedinjenje, u ideal na kojem su se grejali svi Srbi izvan tadašnje Srbije („O, ja imam veru tvrdu kao stena”). Njegova rodoljubiva poezija obezbedila mu je status istaknutog pesnika. Ljubavnu poeziju Veljka Petrovića odlikuju ljubavni nemiri, čežnja i seta, bol zbog izgubljene ljubavi…Najznačajnije Petrovićeve zbirke su: Rodoljubive pesme (1912), Na pragu (1913), Stihovi (1951), Nevidljivi izvor (1956) i Krilata grudva zemlje (1965).
Najplodniji je, ipak, njegov pripovedački opus. Tokom šest decenija svog književnog rada objavio je desetak knjiga pripovedaka: Bunja i drugi u Ravangradu (1921), Varljivo proleće(1921), Tri pripovetke (1922), Pomerene savesti (1922), Iskušenja (1924), Pripovetke (1925, 1934), Izdanci iz opaljenog grma (1932), Prepelica u ruci (1950), Dah života (1964).
Mnoge pripovetke posvetio je Vojvodini opisavši u njima svu lepotu i bogatstvo vojvođanske zemlje, snagu i radinost vojvođanskih ratara i njihovu vezanost za oranicu. Kritičari smatraju da je upravo u ovim pripovetkama dosegao najviše književne domete. U tri izdanja (1930, 1954-58. i 1964. godine) objavljena su sabrana dela Veljka Petrovića.
Smatra se i jednim od najplodnijih saradnika Narodne enciklopedije Stanoja Stanojevića od 1925. do 1929. godine za koju je napisao 350 biografija srpskih književnika i slikara. Sa Milanom Kašaninom 1927. godine priredio je knjigu Srpska umetnost u Vojvodini od doba despota do ujedinjenja.
Godine 1936. izabran je za redovnog člana Srpske kraljevske akademije, današnje SANU. Bio je prvi posleratni predsednik Srpske književne zadruge, zatim i predsednik Matice srpske, koja ga je docnije izabrala za svog doživotnog počasnog predsedavajućeg.
Živeo je u Beogradu, ali ni svoj Sombor (Ravangrad) nije zanemarivao. Mada iscrpljen bolešću, neposredno pred smrt1967. godine došao je u rodnu varoš kako bi uz dvojicu Konjovića, Petra i Milana, učestvovao u snimanju dokumentarnog filma Mike Antića Trojica iz starog Sombora. Prijateljima je govorio da bi najviše voleo da počiva na Velikom pravoslavnom somborskom groblju, u komšiluku somborskog zeta Laze Kostića.
Veljko Petrović upokojio se 27. jula 1967. u Beogradu. Uz velike počasti sahranjen je u Aleji narodnih heroja. Umesto cveća, na njegov odar položen je grumen zemlje iz Sombora. Poštujući želju svog supruga, Mara Petrović zaveštala je gradu Beogradu sve kulturno–istorijske vrednosti koje su ih okruživale u njihovom beogradskom porodičnom domu.
Legat se sastoji od reprezentativne stambene vile sa pokućstvom, vrednom likovnom zbirkom (Sava Šumanović, Marko Čelebonović, Risto Stijović, Sreten Stojanović, Marko Murat, Zora Petrović…), bibliotekom od oko 3000 knjiga… Legat na osnovu testamenta svog supruga Mara Petrović predala je gradu Beogradu Ugovorom o poklonu 1970. godine.
Somborci su u spomen na svog sugrađanina-velikana2007. godine pokrenuli književnu manifestaciju „Veljkovi dani” na kojoj se svake godine jednom piscu za životno delo dodeljuje priznanje „Veljkova golubica”.
Kako je mladi Veljko prebegao u Srbiju
Znamenit srpski pesnik i pripovedač Veljko Petrović (1884-1967), rođeni Somborac, prešao je 1911. godine, kao 27-godišnji mladić, iz Austro-Ugarske u Srbiju. Privučen pohvalama svojoj rodoljubivoj poeziji iz pera „gromovnika” srpske književne kritike Jovan Skerlića, Veljko Petrović se u Beograd doselio (tačnije prebegao) pred početak balkanskih ratova, iz kojih je slao redovne izveštaje za liberalni novosadski „Branik”. U vreme Prvog svetskog rata Veljko Petrović se povlačio sa srpskom vojskom preko Albanije, posle čega je bio imenovan za delegata srpske kraljevske vlade u Ženevi.
Iz pera Borislava Mihajlovića Mihiza, a po neposrednom pričanju samog Veljka Petrovića, zabeležena je zanimljiva i šarmantna priča o njegovom prebegu u Srbiju:
“Objavio mladi Veljko Petrović knjigu rodoljubivih pesama i u prvenačkoj tremi sklonio se kod ovog oca, igumana u Krušedolu. Po vasceli letnji dan čeka poštara da donese novosadske listove i karlovačko „Brankovo kolo”. Jedno prepodne, prošao već poštar i opet ništa, Veljko u voćnjaku, kada od manastira trči iz sve snage matori Nikanor, praši se za njim, landara u trku letnja platnena mantija i bela kosa, sve petama u tur udara, a u ruci mu – žute korice.
Poštar, magarac, zametnuo u torbi najvažnije, pa se povrno. Uzima Veljko Petrović „Srpski književni glasnik”, drhte mu ruke, a Nikanor, od staračke astme i trka do daha ne mož da dođe, a ipak klikće:
– Ima, Veljko, ima… On!… On sam!
Oglasio se znači Gromovnik. Mladog pesnika preseče naslov „Obnova srpske rodoljubive poezije” i pod člankom potpis prvog pera Srbije. Jovan Skerlić uvodio je Veljka Petrovića u književnost na velika vrata.
– Ne znate vi, Mihize, šta je za Srbe toga vremena značio Skerlić. Nikada, ni pre ni posle njega, jedan kritičar, ma šta kritičar, ni jedan živi pisac nije imao toliki ugled i takav glas u našem narodu. Četrnaeste, dok je on umirao od pankreasa, tresao se u groznici Beograd, drhtala je cela Srbija. Kao ono kad je Rusima umirao Puškin.
Skerlićev moćan glas je i dozvao Veljka Petrovića u Srbiju.
Uzbudljivo, napeto vreme pred Prvi balkanski rat i nova zvezda srpske prečanske literature, oseća da mu je mesto tamo preko Save, u prestonici Srbije koja se upravo sprema da najzad i zauvek preseče čvor istočnog pitanja i baci Turke u Aziju iz koje su i došli. Austro-Ugarska i pravna i kvarna država. Policija poznatom srpskom nacionalisti odbija da izda pasoš za Srbiju, ali mu neće ništa učiniti dok nešto ne preduzme. Pesnik svoju nameru da emigrira ne krije, ne taje ni prijatelji, ni poklonici, i priređuju mu oproštajne večere od Pešte, pa sve južnije u Somboru i Novom Sadu. Tako, sve uz patriotske zdravice i policijsku prismotru, siđe Veljko i do Zemuna. Tu će sutra sesti na dampšif što saobraća na liniji Zemun – Pančevo, dotičući usput u tranzitu i Beograd, i pokušati da iskoči sa broda i uskoči, kao pre jednog veka Dositej, „u slobodnu srpsku zemlju”.
Zna to i policija, a znaju i zemunski Srbi, i obe strane se spremaju za sutrašnje nameravano bekstvo, jedna strana da ga spreči, druga da ga omogući. Stoga se na brod uz pesnika ukrcava i starčić, policijski agent u civilu i devojački podmladak „Kola srpskih sestara”. One, kao slučajno, baš te večeri imaju zakazan koncert svoga hora u Pančevu. Brod samo što ne pristane pod Kalemegdan, kad devojke naglo napraviše polukrug pred silaznim mostom, gurnuše u njega pesnika i razdvojiše ga od dotle neodvojivog agenta. Muči se starčić da prebeglicu uhvati za peš od kaputa i zaustavi ga, devojke ga ometaju, a brkati srpski sredovečni žandarmerijski narednik dodade visokom mladiću ruku i izvuče ga na savsko pristanište. Dunu brodska sirena, devojački hor na palubi maše maramicama i pobedonosno peva „Oj Srbijo, mila mati”, a pokunjen agent sručio se nemoćno na klupu i parobrod produži za Pančevo…
Izvor: FB Rojalistički klub
