Legende kažu da u Turskom ima više miliona ljudi srpskog porekla, a zvaničnici govore o najviše pola miliona potomaka i doseljenika sa prostora srpskih zemalja. Oni govore i pevaju srpski
Na Evropskom prvenstvu u košarci igrači Turske sastaju se u sredu sa srpskim državnim timom. Govoreći o tome Kenan Sipahi, jedan od najboljih košarkaša reprezentacije Turske, kazao je na tečnom srpskom da ceni srpske košarkaše, a najviše Bogdana Bogdanovića i Marka Gudurića. Nije Kenan Sipahi jedini Turčin koji zna i govori srpski.
Još devedesetih godina za tursku reprezentaciju su igrali igrači poreklom ili rodom iz Novog Pazara, Sjenice, Plava, Prištine , Ohrida, Sarajeva. Setimo se Asima Parsa (Paščanovića), Mirsada Turkdžana, Hidaajet Turkoglua. Nakon toga došli su Mirsad Jahović izNovog Pazara, Mehmed Okura, Bosanac iz Burse, Semih Ereden, Orhan Guler, pa sada Kenan Sipahi, rođen u Prištini 1995 i Ćadi Osman.
U Turskoj ima, prema podacima Ambasade Republike Srbije više od 400.000 žitelja našeg porekla. A zvanično tursko državljanstvo i stalni boravak ima 40.000 Srba.
Otkud toliko ljudi srpskog porekla i srpske kulture u Turkoj, zemlji sa 86 miliona stanovnika?
Prve seobe naših ljudi sa prostora srpskih zemalja u Turku počele su još u vreme iza Kosovske bitke u 14. veku. U Osmanijsko carstvo odvođeni su Srbi iz Srbije kao zanatlije i radnici, potom oteta deca da budu janičari. Prisilno preseljavanje Beograđana u Carigrad 1438. godine rezultiralo je seobom više od 60.000 duša. U zimu 1440. od 7000 zarobljenih u Srbiji čak 3.000 preseljivanih je umrlo od hladnoće i napada zveri.
Za 500 godina vladavine Turaka nad Srbima 22 generacije Srba živelo je u Otamanskom carstvu. Najviše ih je tada bilo u Galipolju i Jedrenu (selo Sirpsindigi (doslovno: „Mesto uništenja Srba”) danas je Akbunar, ili Sarajkpinar, u evropskom delu Turske. Među dovedenim Srbima su bile i dve Srpkinje, sultanije Olivera (1373-1444), Mara (1418-1487), Velinka i Katarina (1687.), u haremu turskih vladara. Četrnaest Srba su bili turske paše, velki veziri, odnosno komnadanti armije i pokrajina.
U našoj istoriji zapisani su Mehmed paša Sokolović, tvorac na Drinu ćuprije rođen kao Bajica Nenadić i Omer paša Latas, gospodar Bosne, čije je pravo ime bilo Mihajlo. Po njima kao očevima njihovi potomci – Sokuluzade Hasan Paša, Safiye Hanimsultan, Ibrahim Kan i Sıdıka Saffet Hanım Lattas su srpskog porekla. Srpsko poreklo i prezime imao je i Veli Mahnud paša – Anđelović, Isak paša, Gedik Ahmed paša, Hadim Ali paša, Hersekli Ali paša, Damat Rustem paša, sultanov učitelj Lala Mustafa paša i još desetak njih.
Foto: M. Lopušina
Šest meseci nakon Kosovske bitke 1390. godine, Lazareva udovica kneginja Milica Hrebeljanović, po savetu patrijarha i sveštenih lica dala je pristanak da se njena kćerka Olivera Lazarević uda za sultana Bajazita Prvog. Oliverin odlazak u harem Srbiji je doneo preko potreban mir, a Lazarevićima prednost nad ostalom srpskom vlastelom, pre svega Brankovićima, sultana Bajazida, zvanog Munjeviti.
Zvanično kao jedna od osam sultanovih žena Olivera je imala ime Despina Hatun. Istoričar Mehmed Nešri je tvrdio da je sultan bio zaljubljen u Srpkinju. I piše: „Kad je pogledao onu kaurku u oči, više nije ugledao ni jednu drugu ženu”.
Prema tatarskim izvorima sulatnija Olivera je bila majka petoro dece – tri ćerke i dva sina.
Moderne migracije započele su tridesetih godina prošlog veka kada je Turska postala republika i omogućila spajanje porodica ljudi poreklom sa Balkana i iz Jugoslavije. Pre Drugog svetskog rata iz Jugoslavije i Srbije počeli su u Tursku da se iseljavaju Srbi muslimani sa Kosmeta, iz Raške oblasti, i Turci iz Srbije i Makedonije. Ta seoba je trajala u tri talasa, u vreme Balkanskih ratova, kada su se Otomani iselili, a sa njima i naši Turci i Srbi muslimani.
To se ponovili i šezdesetih godina 20. veka kao proces spajanja porodica iz SFRJ sa familijama u Turskoj. Tada se iselilo 150.000 Srba muslimana, Bošnjaka i Turaka iz Sandžaka, Makedonije, BiH i Crne Gore. O tome mi je pričao Iso Đukić, Srbin muslimanske vere poreklom iz Crne Gore, čija se porodica zbog krva osvete posle Velikog rata preselila u Sjenicu. Kako osveta nije smirena Đukići su šezdesetih godina otišli u Tursku. Dva brata doselila su se u selo kod Izmira, ali ih je turksa vlast odmah prebacila u islam i dala im turska imena i prezimena.
Jedan od najtalentovanijih turskih glumaca, Kivanč Tatlitug (1983.) vodi poreklo iz Bosne i Hercegovine. Znamo ga po ulogama kao Mehmeta, Behlula, Sekiza, Kuzeja i Kurta Sejita. Njegovi deda i baba po očevoj liniji su imigranti iz BiH. Posle Drugog svetskog rata došli su u Adanu gde se rodio njegov otac Erdem Tatlitug. I mlada glumica Sumerju Koč, zvezdu iz turske serije ima srpsko poreklo. Majka joj je iz Srbije, a otac iz Crne Gore. Kada se pevačica Mirjana Aleksić udala početkom 21. veka za Turčina, postala je srpski žitelj Turske.
Ta generacija doseljenika, čiji je najbolji predstavnik bio biznismen Tarik Šara, odrasla i školovana u Jugoslaviji, u Turskoj je napredovala u svom društvenom statusu. Oni su bili najbrojniji iseljenici i pored Istanbula, naselili su Izmir, Bursu, Đenu i Anadoliju. Naši ljudi u Turskoj imaju više udruženja u (Bosna Sandžak, Sandžaklije, Inat, udruženje građana srpsko-turskog prijateljstva, Tursko-srpski poslovni savet i studentski klub u Istanbulu i Izmiru. U njjima drže srpsku zastavu i obeležavaju naše praznike. Ova udruženja za solidarnost i kulturu učestvuju u humanitarnim akcijama pomoći srpskom narodu. Zdravstvenim ustanovama u Prijepolju, na primer, tokom 2021. godine Bosna Sandžak, donirala je medicinsku opremu vredna 30.000 evra. Kontingent se sastojao od hirurških maski, higijenskih sredstava, medicinskih i drugih aparata, koji su predati prijepoljskom Domu zdravlja. Pomoć je slata i opštini novi Pazar. Njegovi čelnici Muamed Sandžaktar, poreklom iz Tutina i Hilmija Erdem, poreklom iz Rožaja, obećali su nove donacije Raškoj oblasti i žiteljima Srbije.
Sve veći broj Srba muslimana, Turaka i Bošnjaka traži srpski pasoš i državljanstvo. Stariji kažu da su Jugosloveni i žele da se vrate kući. Mlađi potomci nekadašnjih Jugoslovena žele da se isele u Srbiju, zemlju svojih predaka.
Za portal Rasejanje.info dr Marko Lopušina
