Čuvari srpskih grobalja

Na svetu postoji hiljadu vojnih, civilnih i crkvenih srpskih grobalja, memorijala, kosturnica i grobnica. Njih čuvaju i održavaju divni ljudi velikog srca, od kojih su najpoznatiji Zoran Žugić, Dejan Ranđelović i Stane Ribič a do skora i Đorđe Mihailović

Prema podacima Ministarstva za socijalni rad, porodicu i boračka pitanja najviše srpskih grobalja od 680 registrovanih vojničkih nalazi se na prostoru južne Evrope, ali i centralnih zemalja Starog kontinenta. Tamo su ostali brojni tragovi Srpske vojske, njenih vojnika i oficira, kao i naroda koji je bio uz nju. Srpskih ratnih grobalja najviše ima u Grčkoj 50, Mađarskoj 46, Severnoj Makedoniji 34, u Rumuniji 22 i Albaniji 16. U centralnoj Evropi u Austriji ima 78 spomenika ratnih stradanja Srba u balkanskim i svetskim ratovima.

Italija ima 63 spomenika srpskih stradalnika, koji nisu lokalizovani i nisu dostupni javnosti. Francuska ima 22 ratnih spomenika nastradalih Srba. Slovačka je u vreme Prvog svetskog rata imala tri srpska zarobljenička logora sa grobljima u Velikom Međeru, Dunajskoj Stredi i Šamorinu. Češka ima dve spomen-kosturnice Srba. Prva je u mestu Jindrihovice, nedaleko od Karlovih Vari, na samoj češko-nemačkoj granici.

Naša spomenička obeležja u svetu održavaju država, crkva i pojedini divni ljudi velikog srca. Jedan od njih je Zoran Žugić, srpski patriota i aktivista iz Bitolja, koji na Kajmakčalanu decenijama čuva sećanje na neznane junake sa Solunskog fronta.

„Moj otac je do smrti brinuo o Srpskom vojničkom groblju u Bitolju. Ovde je sahranjeno 3200 srpskih boraca iz Balkanskih i iz Velikog rata. Otac mi je govorio da je video čitav spisak svih stradalih Srba u bitci na Kajmakčelanu, ali taj spisak do danas nije otkriven. Ubeđen sam da on negde postoji u državnim ili privatnim arhivama. Nadam se da ćemo ga pronaći i da će svaki broj na krstu konačno dobiti svoje ime i prezime”,govori Zoran Žugić, čelnik Srpsko-makedonskog društva.

Zoranov pokojni otac Tomislav Žugić Tomo (1936.  –  2021. Bitolj) bio je prvi čuvar jednog srpskog groblja u Makedoniji. Rođen je u Retkoceru u Toplici, gde je završio osnovnu školu. Kada je završio Vojnu školu 1954. prekomandovan je u Skoplje gde je bio u Komandi JNA. Prelazi 1963. godine u Bitolj, gde ja radio kao oficir do penzije. U međuvremenu postao je nacionalni radnik i veliki srpski aktivista.

„Moj otac je bio najbolji radio amater u Makedoniji, fudbalski sudija i delegat FSM. A od 1991. osnivač srpskih društava u Makedoniji. Kao dugogodišnji predsednik Srpske zajednice, predsednik Zajednice Srba i Crnogoraca i predsednik Zajednice Srba u Makedoniji, radio je na očuvanju i razvoju kulture sećanja i samog Srpskog vojničkog groblja u Bitolju i kosturnica širom Makedonije. Ja sam od oca nasledio ovu patriotsku dužnost” priča Zoran Žugić. Rođen je u Bitolju 1965. godine. Bio je rukometaš, košarkaš, šahista, ali i diplomac mašinstva. Od 1992. aktivan je u srpskoj zajednici, a od 1994. je član Demokratske partije Srba u Makedoniji. Predsednik je opštinskog i regionalnog  odbora DPSM u Bitolju i član glavnog i izvršnog odbora DPSM u Skoplju.

„Srpsko groblje, koje je nekada bilo zaraslo i zaboravljeno, danas je uređeno, sa obnovljenim spomenicima i krstačama. Kapija je urađena od prohromskog čelika, a na njoj piše ono što je oduvek trebalo da piše – Srpsko vojničko groblje. Zahvalan sam im do neba. Zahvaljujući pomoći države Srbije, uspeli smo da obnovimo mnogo toga, ali posla još ima. Treba da ogradimo groblje, uredimo kriptu i napravimo sistem za zalivanje”, iskren je Žugić.

ZAVET PORODICE MIHAILOVIĆ

Stotinama kilometara južno od Bitolja nalazi se najpoznatije Srpsko groblje na planeti. Zejtinlik je spomen kosturnica srpskih, francuskih, italijanskih, engleskih i ruskih vojnika poginulih u proboju Solunskog fronta u Prvom svetskom ratu. Srpsko groblje predstavlja centralni deo kompleksa na Zejtinliku. U njegovom centru je kapela ispod koje se nalazi kosturnica u kojoj je sahranjeno 5.580 srpskih ratnika stradalih na Solunskom frontu.

Oko mauzoleja (kapele sa kosturnicom) nalazi se deset parcela u kojima je sahranjeno 1440 srpskih ratnika. Pored toga tu su i dve zajedničke grobnice 78 nepoznatih srpskih ratnika prenetih sa Solunskog fronta i 217 nepoznatih srpskih ratnika – zarobljenika prenetih iz Carigrada. U sklopu kompleksa nalazi se tzv. Partizansko groblje na kome je sahranjeno 126 interniraca i zarobljenih partizana koji su izgubili živote u nacističkim logorima Pavlou Mela i Harmenkaj u Solunu tokom Drugog svetskog rata.

„Prvi čuvar groblja bio je Savo Mihailović iz sela Grblja, koji je bio na čelu grupe za eshumaciju srpskih vojnika. Njega je 1928. nasledio njegov sin Đuro koji je tokom Drugog svetskog rata sačuvao groblje i njegove relikvije od nacističke pljačke. Đuro umire 1961. godine i biva sahranjen uz oca na Zejtinliku. Novi čuvari i vodiči srpskog vojničkog groblja na Zejtinliku je bio Đorđe Mihailović, Đurov sin i Savov unuk, koji je živeo u čuvarskoj kućici sa ženom i ćerkom. Čuvanje Zejtinlika je bio porodični zavet Mihailovića. Čitav kompleks je obnovljen 1969, kada je na ulaznu kapiju je postavljen gvozdeni natpis: Srpsko vojničko groblje”, priča Gordana Ristić, Srpkinja iz Atine, koja često posećuje grobove naših boraca u Solunu.

Čika Đorđe Mihailović je od 1960. godine bio čuvar srpskih grobova u Solunu, u kome je rođen 1928. Živeo je u kućici sagrađenoj za dedu Savu, oca Đuru i njega i njegovu porodicu u sklopu groblja. Pune 64 godine je starina Đorđe čuvao usnule Srbe, a srpskim posetiocima, posebno mladima kazivao priče o našem nacionalnom herojstvu i stradanju u borbi za slobodu.  „O Đorđu Mihailoviću je ispevana pesma „Maršira svu noć” i  2013. godine snimljen je dokumentarni film „Poslednji čuvar”. Odlikovan je Ordenom Svetog Save, jula 2014. državnim Ordenom zastave drugog stepena i 2021. godine priznanjem Majka Srbija. Kada je preminuo 2024. godine podignut mu je spomenik na Zejtinliku”,podseća Gordana Ristić.

Čuvar Zejtinlika neko vreme potom je bio Predraga Nedeljkovića iz Kraljeva. Od pre tri godine  mesto čuvara groblja preuzeo je Krstimir Copas, Grk srpskog porekla, koji već trideset godina živi u Solunu.

 KRALJEV MEMORIJAL

U centralnoj Evropi najveće srpsko groblje je spomen-kosturnica u mestu Jindrihovice, na samoj češko-nemačkoj granici. Logor Jindrihovice, bio je najveći koncentracioni logor na teritoriji Austrougarske kroz koji je prošlo blizu 40.000 zarobljenika. Najviše zarobljenih bilo je iz Srbije i to ne samo vojnika, već i civila. Austrougarska vojska ih je deportovala železnicom u logor. Sudbinu su delili sa Rusima, Litvancima, Rumunima, ali i Italijanima.

„Zahvaljujući dobrim odnosima kralja Aleksandra Karađorđevića i prvog čehoslovačkog predsednika Tomaša Garika Masarika, na mestu gde je trebalo da bude izgrađen vodotoranj, iznad samog logora odlučeno je da se postavi Spomen kosturnica. Ovde su pohranjeni ostaci 7.100 srpskih zarobljenika iz Prvog svetskog rata”, kaže čuvar kostrunice Dejan Ranđelović.

Odrastao i školovao se u rodnom Zaječaru (1966.) i Knjaževcu. Završio OŠ Ivo Lola Ribar i Srednju trgovačku školu. Radio je neko vreme kao turistički vodič i kustos u manastiru Reževići kod Petrovca na moru u Crnoj Gori. Kratko vreme bio je na radu u Švajcarskoj (Lugano). Emigrirao je 1990. u Češku gde je zasnovao porodicu. Radio je tri godine u zdravstvenom osiguranju u gradu Sokolovu, a potom kao službenik u fabrici stakla u gradu Chodov.

„U šumama Jindrihovice naišao sam 1994. godine kamen obrastao travom sa napisom na srpskom jeziku, ćirilicom. Pisalo je: „Ovde počiva Glišović iz Čačka!”. Tako sam otkrio kosturnicu iz Prvog svetskog rata u kojoj počivaju srpski borci. Od 1995. godine brinem o Spomen kosturnici u Jindrihovicama. Tada sam izabran za predsednika Crkvene opštine u Karlovim Varima pri Podvorju Ruske pravoslavne crkve. Godine1998. sam izabran za predsednika pravoslavne omladine Češke i člana Mitropolitnog saveta Češke pravoslavne crkve u Pragu, koju sam kao delegat predstavljao na mnogim konferencijama i susretima širom sveta u Izraelu, Jordanu, Rusiji, Finskoj, Egiptu i mnogim drugim mestima. Član sam Crkvene opštine Sveti knez Lazar i čuvar groblja i spomenika Srbima u Češkoj”, rekao nam je čuvar Dejan Ranđelović.

Živi u Karlovim Varima, gde dočekuje srpske zvaničnike, turiste, ali i ekskurzije sa našim đacima i studentima, koji posećuju kosturnicu Jindrihovice. Ova Spomen kosturnica se nalazi u planinskom kraju i zbog vlage i vremena neophodna je rekonstrukcija. Projekat je urađen i radovi su počeli sa teškoćama. „Kada smo predali zahteve za građevinsku dozvolu za početak rekonstrukcije, suočili smo se u vlasničkim listovima u katastru i dalje stoji da je to Savezna Republika Jugoslavija. Prolazili smo kroz tešku administrativnu iz katastra u Sokolovu u Pragu, da bi ovo srpsko groblje i zemljište postalo vlasništvo Srbije”, saznao sam u Ambasadi Republike Srbije u Pragu.

SRPSKI MUZEJ

Veoma slična istorijska sudbina je i Srpskog groblja u Velikom Međeru, gde je tokom Velikog rata bio jedan od logora u Slovačkoj. Za vreme Prvog svetskog rata u austrougarskim logorima širom Slovačke umrlo čak 8.000 Srba, a u Velikom Međeru 5.500.

Zvanično groblje u Nađmeđeru, kako ov mesto zovu Slovaci, je nastalo 1918. godine kao deo italijanskog ratnog groblja. Kako nikada nije urađen spisak sahranjenih Srba, njihova imena mogu se čitati sa nadgrobnih spomenika: „Ovde počiva Vuko Neimarević, umro 1917. Spomenik podiže njegov brat Momčilo”. Na grobu Nikole Bojića natpis je nečitak. Na nekim pločama pišu samo inicijali, recimo – M. Glišić, ili broj pokojnika – 1520.

Groblje je bilo dugo zaboravljeno i zapušteno, čak i iznajmljeno za trening pasa. A onda su ga otkrili istoričar Nebojša Kuzmanović, danas direktor Arhiv Vojvodine i Stane Ribič iz slovačke Trnave, danas predsednik Udruženja Srba u Slovačkoj.

„Lokalne vlasti u Velikom Međeru su shvatile potrebu da rekonstruišemo groblje nekadašnjeg logora i spomenike i grobnice stradalih Srba. Država Slovačka je podržala naš projekat, a i Vlada Srbije, tako da smo dobili parcelu, kapelu, veliki srpski krst i dokumentaciju o zarobljenicima i umrlima. Uspeli smo da izradimo nekoliko spomenika, da napravimo spisak od oko 7000 naših ljudi koji su prošli kroz logor u Velikom Međeru. Na mermernim pločama smo ispisali imena pokopanih srpskih vojnika, oficira i običnih ljudi. Tako je nastalo Srpsko groblje u Velikom Međeru, koje nameravamo da pretvorimo u Srpski muzej u Slovačkoj”, otkrio je Stane Ribič, koji sa suprugom Anicom i porodicom čuva kulturu sećanja na srpski narod u Slovačkoj.     

Stane Ribič je Novosađanin(1958). Završio je gimnaziju Jovan Jovanović- Zmaj u rodnom gradu i studirao na Ekonomskom fakultetu. Radio je u Skupštini grada Novog Sada na raznim dužnostima. Bavio se muzikom i organizacijom kulturnih i sportskih manifestacija. Preselio se 1993. godine sa porodicom u Slovačku, gde je osnovao građevinsku firmu. Bio je član udruženja Svetozar Miletić iz Bratislave. Osnivač je Udruženja Srba u Slovačkoj u Tranavi, gde živi, u kome su aktivisti njegova supruga Anica i ćerka.  
„Izborio sam 2010. godine Srbima status nacionalne manjine u Slovačkoj i mesto u Evropskoj povelji jezika nacionalnih manjina. Inicirao sam stvaranje Konferencije Srba iz podunavskih zemalja, održavanje Dana srpske kulture u Slovačkoj. Radio sam na rekonstrukciji stare srpske crkve u Trnavi i srpskog groblja u Velikom Međeru. Sada radim na otvaranju Srpske biblioteke u Slovačkoj”, rekao je Stane Ribič, koji je odlikovan od strane države Srbije za svoj patriotski rad.

Uspeo je da brigu o Srpskom groblju u Velikom Međeru podigne na državni nivo Slovačke i Srbije. U jesen ove godine doprineo je organizaciji posete delegacije Vojske Srbije ovom Srpskom groblju, gde su Srbi sa Slovacima položeni venci i odali počast našim hrabrim poginulim ljudima u Velikom Međeru.

Pored 680 srpskih ratnih i vojnih grobalja, memorijala, kosturnica i grobnica u svetu postoji oko 200 srpskih hramova, kapela i crkvenih i manastirskih grobalja. O pokojnim Srbima tu brinu vernici, sveštenici i vladike Srpske pravoslavne crkve u dijaspori. Sahranjenih Srba ima i u gradskim grobljima Beča, Budimpešte, Pariza, Moskve, Sidneja, Čikaga, Toronta, Londona, Stokholma, Ciriha, Temišvara, Sofije, Istanbula, Trsta, Berlina, Ulma i drugih gradova u svetu. Sigurno je da mi Srbi imamo hiljadu sakralnih memorijala u srpskom rasejanju.

Dobro je što divni ljudi čuvaju te večne kuće našeg naroda i što, kako reče jedna od čuvara, groblja postaju velika škola Srba. „Na srpskim grobljima se uči najvažnija životna lekcija – kako se voli otadžbina i kolika je cena slobode”, naglasio je Zoran Žugić, čovek koji podno Kajmakčelana u Severnoj Makedoniji i danas čuva tišinu u kojoj još odjekuje slava srpskih boraca.

Za portal Rasejanje.info dr Marko Lopušina