Hrišćanski praznik Sretenje Gospodnje, od 2002. godine proslavlja se kao Dan državnosti Srbije, u znak sećanja na čuveni Zbor u Orašcu 1804. kojim je počeo Prvi srpski ustanak i proces oslobođenja Srbije od Osmanskog carstva. Isti datum u sebi sadrži i spomen na donošenje Sretenjskog ustava 1835. godine u Kragujevcu, prvog ustava srpske države koji, po mnogim svojim karakteristikama, spada u red najprogresivnijih i najliberalnijih ustava tog doba.
Značaj Prvog srpskog ustanka za modernu istoriju Srbije nema potrebe mnogo isticati; u suštini naša moderna istorija njime i počinje, bez njega ne bi bio moguć ni pomenuti Sretenjski ustav, na njegovim tekovinama gradiće se i razvijati srpska država, uz sve istorijske okolnosti i promene koje će uslediti u naredna dva veka. To je u svakom smislu revolucionarni događaj koji objedinjuje nacionalnu borbu za oslobođenje i nezavisnost od imperije, emancipatorske i državotvorne karakteristike koje se očitavaju u izgradnji prvobitnih institucija, kulture i obrazovanja, te i klasnu dimenziju borbe potlačenih slojeva („sirotinje raje”) protiv ugnjetavača (isprva dahija, a kasnije i Osmanlija generalno). Nema mnogo sličnih primera u svetu tog doba da je promena bila tako sveoubhvatna, korenita i da je u potpunosti krenula „odozdo”, iz naroda čiji je deo bio i vrhovni vođa ustanka Đorđe Petrović – Karađorđe.
Državni audiovizuelni arhiv Srbije Jugoslovenska kinoteka, u saradnji s Filmskim centrom Srbije, povodom obeležavanja Dana državnosti Srbije, prikazaće 14. februara na svečanoj projekciji dva filma koja se bave temom Prvog srpskog ustanka i ličnošću vožda Karađorđa. To su igrani film „Karađorđe; ili život i dela besmrtnog vožda Karađorđa” (1911), u režiji Ilije Stanojevića i dokumentarni „Zemlja ustanaka” (1954), u režiji Ljubiše i Vere Jocić.
Foto: Kinoteka.rs
Zvanično prvi srpski dugometražni igrani film „Karađorđe” s obzirom na svoje mesto u istoriji naše kinematografije i teme koju obrađuje nosi posebnu težinu i simboliku. Snimljen je i prikazan u Beogradu 1911. godine, a priča o njegovom nastanku, nestanku i ponovnom pronalasku, interesantna je toliko da bi se i o njoj mogao snimiti film.
Inicijativa je potekla od Svetozara Botorića (1857–1916), trgovca i hotelijera koji je u kafani/hotelu „Pariz” na Terazijama održavao kinematografske projekcije, što je preraslo u prvi stalni bioskop u Srbiji. Iznajmljivao je filmove francuske kuće „Braća Pate”, a kasnije se upustio i u produkciju. Angažovao je mađarskog snimatelja Luja de Berija (pravog imena: Lajoš Zoltan Arpad Pitrolf), s kojim je pravio dokumentarne filmove, da bi s angažovanjem Ilije Stanojevića otpočeo i produkciju igranog sadržaja.
Ilija Stanojević (1859–1930), poznatiji kao Čiča Ilija, bio je pozorišni reditelj, glumac i pisac, koji je veći deo karijere ostvario u Narodnom pozorištu u Beogradu. Na Botorićev poziv, uhvatio se ukoštac s režijom igranih filmova.
Posle Beograda, „Karađorđe” je prikazivan po drugim gradovima u Srbiji, te u Sarajevu i Skoplju. Poslednje zabeležene informacije govore o projekciji 1928. za naše iseljenike u SAD. Nakon toga, gubi mu se trag.
Tadašnji upravnik Arhiva, a sadašnji v. d. direktora Kinoteke Aleksandar Erdeljanović u razgovorima s upravnikom Filmskog arhiva Austrije Nikolausom Vostrijem dolazi do naznaka da bi se u bečkom arhivu mogao nalaziti jedan od naših najznačajnijih filmova. S tadašnjim direktorom Kinoteke Radoslavom Zelenovićem odlazi u Beč, gde je to veliko otkriće naše filmske arhivistike i definitivno potvrđeno.
Verzija koju sada imamo čini se koherentnom u pogledu izlaganja priče, premda se mestimično može osetiti izostanak nekih scena (kao što je Karađorđev boravak u Rusiji). Toj koherentnosti, kao i istorijskoj kontekstualizaciji nove verzije, doprinose međunatpisi koje je Erdeljanović osmislio za rekonstruisanu i restaurisanu verziju.
Priča ovog filma u opštem tonu ne naginje romantizaciji, drži se onoga što je o Karađorđu u istoriografiji poznato, a prikazuje i događaje koji govore o njegovoj impulsivnoj i prekoj naravi. Karađorđe je prikazan kao pravi vođa, sposoban i nepokolebljiv, ali bez mnogo ulepšavanja.
Detaljni opis i analiza scena, kao i kinematografskih i tehničkih aspekata ovog dela mogu se pročitati u tekstu Jovana Markovića u februarskom broju časopisa „Kinoteka”.
Foto: Kinoteka
Film „Zemlja ustanaka” manje je poznat, ali je reč, kako ističe Marković, o zanimljivom i uspelom dokumentarcu od 16 minuta. Pretpostavlja se da je snimljen kao neka vrsta prigodnog i edukativnog filma povodom 150 godina od izbijanja Prvog srpskog ustanka. Međutim, vredan je pažnje i po umetničkim dometima i po ličnostima autorskog tandema. Ljubiša Jocić je bio avangardni multimedijalni umetnik koji se prevashodno izražavao kroz pisanu reč, a Vera Jocić slikarka i pionirka naše posleratne animacije.
Njihov film o ropstvu Srba pod Osmanlijama, ustanku i nesalomivom duhu naroda u težnji da se oslobodi, sastoji se pre svega od snimljenih kadrova uz vojsover naraciju koja pruža istorijski kontekst, povezuje slike u priču, ali daje i svojevrsni komentar s poetskom/epskom notom. Na vizuelnom planu film se odvija na dva nivoa, istovremeno prisutna, a to su snimci predela i spomenika koji podsvesno film vezuju za trenutak u kome se pripoveda i ilustrativni elementi, poput senki i obrisa istorijskih događaja, koji imaju funkciju evokacije prošlosti.
Izvor: Kinoteka.rs
